Брама места, або гісторыйка пра цуды і таямніцы

Міхаіл Валодзін на сайце “Будзьма беларусамі!” ладзіць падарожжы па “нашым Вавілоне”, працягваючы распавядаць свае “Менскія гісторыйкі”.



Месты як людзі — нараджаюцца, растуць, старэюць. І, старэючы, забываюцца на ўласнае мінулае… Рэальныя падзеі падмяняюцца легендамі. І з’яўляюцца браты Кій, Шчэк з Харывам і сястрою Лыбеддзю ды ўзводзяць Кіеў-град на высокім беразе Дняпра. І ваўчыца схіляецца над кошыкам, прынесеным водамі Тыбра, з двайнятамі Рэмам і Ромулам — і значыць, Рым адбудзецца!


Таямнічы млынар

 

Мы не горшыя за кіяўлянаў і не бяднейшыя за рымлянаў — нашая легенда, як на мяне, нават прыгажэйшая і больш незвычайная! Паводле яе чарадзей Менеск, пасяліўшыся каля ўпадзення Пярэспы ў Свіслач, будуе цуд-млын, што начамі перамолвае не збожжа, а каменне. Навошта? Ніхто не ведае. Але грукат такі, што не спіцца ні чалавеку, ні зверу на сто вёрстаў вакол. Круцяцца-круцяцца Менескавы жорны, уздымаюць паветраныя віхуры — такія, што ажно стрэхі з хатаў здзмувае. Крочаць Менескавы вестуны па начных дарогах, хапаюць вясковых хлапцоў, і расце войска Менеска.

Расце Менск — з каменнай мукі, уздымаецца як на дражджах. Менск, вядома! Менеск-таўн…

Вось які няпросты заснавальнік дастаўся нашаму месту. З часам менчукі будуць радыя пазбавіцца ад Менеска, і дапаможа ім наймагутнейшы вядзьмак, ад якога ў памяці гараджанаў нават імені не засталося.


І зноў чарадзей


Вы скажаце, легенда, што з яе ўзяць! Але па-першае, легенда не ўзнікае з нічога ніякага. А па-другое, з месцам, дзе паўстаў нашае места, штосьці напраўду не так: невыпадкова паводле летапісаў Менск пачынаецца з разбурэння.

“У рок 6575 (1067). Падняў раць у Полацку Усяслаў, сын Брачыслава, і заняў Ноўгарад. Трое ж Яраславічаў: Ізяслаў, Святаслаў, Усевалад, сабраўшы воінаў, пайшлі на Усяслава ў моцны мароз. І падышлі да Менска, і меняне зачыніліся ў граде. Браты ж гэтыя ўзялі Менеск і перабілі ўсіх мужоў, а жонак і дзяцей захапілі ў палон і пайшлі да Нямігі, і Усяслаў пайшоў супраць іх”.

Так сведчыць “Аповесць мінулых часоў” і называе заступніка менчанаў — полацкага князя Усяслава, названага Чарадзеем за шматлікія цуды, здзейсненыя ім. І піша летапісец далей:

“І сустрэліся праціўнікі на Нямізе месяца сакавіка ў 3-ы дзень; і быў снег вялікі, і пайшлі адзін на аднаго. І была сеча жорсткая, і многія загінулі ў ёй, і адолелі Ізяслаў, Святаслаў, Усевалад, Усяслаў жа ўцёк”.

Уцёк ці не — пытанне. І хто перамог — таксама. Бо менавіта Яраславічы праз чатыры месяцы прапануюць перамір’е і пойдуць на клятвапарушэнне, каб завабіць Усяслава ў пастку.

Жыццё Чарадзея ў Полацку суправаджалася цудамі — цуды трываюць і ў Кіеве. Прасядзеўшы рок у вязніцы, ён будзе вызвалены кіянамі і зойме княскі пасад. Але неўзабаве пакіне Кіеў, каб вярнуцца ў Полацк. Пражыве яшчэ трыццаць рокаў і, паміраючы, пакіне Менск сыну Глебу, які дзяліў з ім турэмныя нягоды.

Тады паўстане на Замкавай гары на беразе Свіслачы замчышча са схаваным за высокімі землянымі валамі княжацкім замкам.


Цудоўны абраз


Можна ўявіць, як праз чатыры стагоддзі, у жніўні 1500 рока, рака вынесе да падножжа Замкавай гары цудоўны Абраз Маці Божай. Як прыбягуць князевы людзі да іконы з нетутэйшым ззяннем. Як уздымецца яна над натоўпам, як панясуць святыню на руках у Замкавую царкву…

Вось што кажа паданне:

“Ці то па плыні вады, ці то супраць плыні, цудоўным чынам, а мо Анёламі перанесены да Менска, на рацэ Свіслачы пад замкам стаў, а святлом незвычайным з сябе сыходзіўшым выяўлены, ад жыхароў месца з вады здабыты, і да царквы Замкавай рока 1500 дня 13 жніўня быў суправоджаны”.

Ад гэтага моманту Дзева Марыя возьме Менск пад абарону і зойме месца на мескім гербе. Яе заступніцтва, да жалю, не ўратуе места ад пажараў і разбурэнняў. Сёння пра тыя часы, апроч самога Абраза, нагадвае толькі вулачка са старажытнай назвай — Замкавая. Вулачка, дзе не захавалася ніводнага “жывога” будынка — усе знеслі! Бясследна зніклі і замак, і замчышча… Нават Замкавая гара засталася толькі ў падручніках гісторыі: у 50-я гады мінулага стагоддзя яе скапалі. Разам з зямлёй зніклі і менскія таямніцы.

Але штосьці ўсё ж захавалася.


Два першыя храмы


Калі абмінуць злева будынак “Працоўных рэзерваў” і зазірнуць пад кроны не надта разгалістага гаю на беразе Свіслачы, можна пабачыць складзены з граніту падмурак невялікага трохнефавага храма. Гэткі ж, але складзены з цэглы, цікаўны падарожнік адшукае праз сто метраў, за спінай спарткомплекса.

Гэта два першыя менскія храмы.

Два? Першыя? Храмы?!

Так і ёсць, не сумнявайцеся! У нас і не такое бывае.

Каб супакоіць чытачоў, скажу: той, што ў гаі, — фальшывы. Затое тут збіраюцца п’яніцы, бо на новым сядзець нязручна.

Археолагі сцвярджаюць, што фальшывы падмурак месціцца далёка за межамі замчышча. І ніхто не памятае, калі і як ён з’явіўся. Можна хіба здагадвацца, каму спатрэбілася выкладваць падмурак храма і выносіць яго за месцкі вал. Хутчэй за ўсё, гэта адбылося ў 1967 року, калі адзначалі 900-рочча Менска. Беларускія ўлады імкнуліся зрабіць свята запамінальным — нават піўную бутэльку выпусцілі з цісненнем “Мінску — 900”. Заадно, відаць, вырашылі і храм пазначыць — таксама да места ж мае нейкае дачыненне! Да таго ж за некалькі рокаў да гэтага завяршыліся самыя маштабныя раскопкі менскага замчышча.


Брама, якой не было


І тут з-пад шматметровага слою зямлі праглядвае яшчэ адна таямніца.

Кіраваў раскопкамі зусім малады тады археолаг Эдуард Загарульскі. У выніку трохрочных прац не толькі ўдакладнілі месцазнаходжанне храма, але і адкапалі замкавую браму. Дакладней, тое, што ад яе захавалася. Зрабілі рэканструкцыю, і брама Менска — дзве магутныя драўляныя вежы, увянчаныя пірамідальнымі стрэхамі, — сталася не толькі эмблемай свята, але і сімвалам поўнага таямніц старажытнага места!

“Дзе ж тут таямніца?” — спытае нецярплівы чытач.

Ёсць, ёсць таямніца! Але не ў браме, адкапанай Эдуардам Загарульскім, а ў іншай, намаляванай Язэпам Драздовічам.

Пра мастака Драздовіча патрэбны асобны аповед — ён і сам чарадзей, і лёс мае поўны таямніц. Адны ягоныя відзежы местаў на Марсе ды Сатурне чаго вартыя! Тут дарэчы дадаць, што Язэп Нарцызавіч пражыў у Менску паўтара рока і за гэты час паспеў перадаць выгляд места з графічнай дакладнасцю. Маляваў ён і Замкавую гару — у першай чвэрці ХХ стагоддзя не было там нічога гераічнага: звычайныя драўляныя будынкі на высокім пагорку…

Ёсць сярод малюнкаў менскага перыяду адзін, што выбіваецца з шэрагу. Хоць і называецца ён “Гарадзец”, выяўленае там, без сумневу, менскае замчышча: і рака, і пагорак побач дакладна супадаюць з рэльефам Свіслачы і Замкавай гары. На вяршыні пагорка, за драўлянай сцяной, адгадваецца замак, а сама сцяна завяршаецца магутнай двухвежавай брамай. Такой самай, як у Загарульскага!

— Што ж, — скажа той жа чытач, — археолаг раскапаў, мастак намаляваў, і што?

Сапраўды, нічога… Проста брама была намаляваная за сорак рокаў да таго, як яе раскапалі. Вось дзе таямніца! І адзінае рацыянальнае тлумачэнне — што ўсё было наадварот: археолаг ведаў пра існаванне малюнка Драздовіча (тады ён яшчэ не быў апублікаваны) і скарыстаў для рэканструкцыі, як бы гэта мякчэй сказаць, падказку мастака. Добра, калі б толькі гэта! Бяда яшчэ і ў тым, што двухвежавай брамы не існавала ні ў адным вядомым старажытнарускім месте — ні ў ХІ стагоддзі, ні пасля. Гэта, на жаль, не дадавала дакладнасці сімвалу старажытнага Менска.

Да сярэдзіны 1980-х рокаў паўстала іншая мадэль — з адной вежай. Але загадка “Гарадца” нікуды не падзелася: брама на малюнку Драздовіча змяшчаецца акурат там, дзе яе адкапаў Загарульскі. А над замкавай сцяной вызірае глаўка храма — роўна там, дзе на яго падмурак пасля вайны натрапіў археолаг Тарасенка.

Калі дадаць, што Драздовіч маляваў свой “Гарадзец” у 1920 року, а першыя раскопкі замчышча адносяцца да пасляваеннага часу, застаецца паверыць, што цудоўны наш зямляк Язэп Нарцызавіч Драздовіч напраўду пранікаў пад зямлю і бачыў скрозь час.


Помнік вандроўніку


Выпадковасць гэта ці не, але помнік Драздовічу ў Менску паставілі ў Траецкім прадмесці, насупраць замчышча. Вечны вандроўнік нібы спусціўся з Траецкай гары, каб працягнуць шлях да гары Замкавай. Вось яна — а дакладней, тое, што ад яе засталося — ляжыць перад чалавекам з посахам. Крыху лявей дзве прастакутныя адтуліны ў гранітным узбярэжжы — калектар, які толькі і нагадвае пра раку Нямігу. Справа Востраў Слёз — падказка, дзе праходзіла старое рэчышча Свіслачы. А ўсё навокал — наша гісторыя. Тая, якой няма.

Хочаце ведаць, якой была Замкавая гара? Зірніце на “Працоўныя рэзервы” — іх вышыня роўная шасці метрам зямлі, скапаным у 1956 року, каб пабудаваць спарткомплекс.

Зрэшты, Драздовіч гэтага бачыць не мог. Ён памёр далёка ад Менска за два рока да гэтага. Сярод яго менскіх работ захаваўся і партрэт Усяслава Чарадзея, на якім полацкі князь дзіўным чынам нагадвае самога мастака.

Мінула тысяча рокаў, і кола замкнулася.


***


Гэтая гісторыйка не была б напісаная, калі б не парады і дзейная дапамога археолага, кандыдата гістарычных навук Мікалая Плавінскага, за што яму сардэчная падзяка!


Міхаіл Валодзін
Ілюстрацыі: Дар’я Мандзік

 

“Будзьма беларусамі!” 3 сакавіка 2016 р.



Обновлен 09 сен 2017. Создан 08 мар 2016



  Комментарии       
Имя или Email


При указании email на него будут отправляться ответы
Как имя будет использована первая часть email до @
Сам email нигде не отображается!
Зарегистрируйтесь, чтобы писать под своим ником

Flag Counter