Уставай, краіна вялікая.

Як народнае апалчэнне Вялікага княства Літоўскага абараняла Радзіму?



Шматлікія войны прымушалі быць абаронцамі Айчыны не толькі прадстаўнікоў шляхты, спадчынных дваран-землеўладальнікаў, але і жыхароў мястэчак, местаў, вёсак Вялікага княства Літоўскага. Народнае апалчэнне ў літвінаў называлася “паспалітае Рушаньне” і склікалася па меры патрэбы ў часы, калі дзяржаве пагражала сапраўды сур'ёзная небяспека.

 

Літвінскія законы ўжо з XIII стагоддзя вызначалі парадак фармавання атрадаў народнага апалчэння, тэрміны прыбыцця воінаў ў месцы дыслакацыі, іх ўзбраенне. Галоўны юрыдычны дакумент, паводле якога жыла ўся краіна, Статут Вялікага княства Літоўскага 1566 рока падрабязна рэгламентуе ўсе гэтыя пытанні ў спецыяльным шырокім раздзеле.

 

Фактычна за кошт народных рушэньняў вялікія літоўскія князі маглі паставіць на тэатр баявых дзеянняў яшчэ адну вялiзную армію, якая адрознівалася высокім маральным духам, баяздольнасцю, паколькі ваяры змагаліся за зразумелыя каштоўнасці, баронячы ад ворагаў свой дом, сям'ю, маёмасць. Часам “паспалітае Рушаньне” прыцягвалася для падаўлення бунтаў, пакарання мяцежнікаў, што пагражалі спакою рэгіёну Вялікага княства.

 

Перш за ўсё выстаўленнем апалчэнских аддзелаў згодна літвінских законаў павінны былі займацца буйныя ўласнікі, якія рыхтавалі ваяроў на ўласныя грошы. Самавітымі сумамі валодалі ў сярэднія вякі літвінскія месты (Вільня, Гародня, Полацак), у якіх квітнел гандаль. Мясцовыя купцы ахвотна траціліся на ваенныя мэты, паколькі абарона рубяжоў краіны наўпрост вызначала бяспеку гандлёвых шляхоў і эфектыўнасць “бізнэсу”.

 

Магнаты таксама набіралі паляўнічых для ўзброеных аддзелаў, хоць некаторыя князі (Радзівілы, Чартарыйскія) трымалі яшчэ і ўласныя прыватныя арміі. Набіралі апалчэнцаў у земскія харугвы аб'яднання дробнае шляхты, войты, солтысы. Ваяром-апалчэнцам мог быць асабіста свабодны ліцвін — мешчанін або селянін, які меў узбраенне і правіянт для службы.

 

Першапачаткова ў ВКЛ правам склікаць “паспалітае Рушаніе” валодаў толькі вялікі князь, рассылаць па краіне з ганцамі граматы аб мабілізацыі мясцовых войскаў. Да XV стагоддзя гэта права пераходзіць да сойму Вялікага княства.

 

Атрымаўшы грамату аб неабходнасці склікання апалчэння на месцах развівалі бурную дзейнасць. Асабліва трэба было спяшацца ва ўсходніх землях ВКЛ, дзе заўсёды існавала пагроза з Усходу. Маскалёўскія аддзелы здзяйснялі рэйды на тэрыторыю літвінскіх уладанняў з мэтай зводу ў рабства сялян, якіх потым прадавалі ў Туретчину або ў маёнткі баяраў у глыбіні маскалёўскіх тэрыторыяў.

 

Месца, дзе збіралася “паспалітае Рушаніе”, прызначаў каштэлян, спецыяльны чыноўнік, які валодаў ваеннай уладаю. Ён запісваў ўсіх, хто прыбыў і перадаваў спісы ваяводы і яго штабу. Затым з удзелам вернікаў аддзелам ўручаліся сцягі (харугвы). Маладыя байцы атрымлівалі благаслаўленне духоўных асобаў. Калі аддзел быў гатовы да паходу, яго падрыхтоўка і ўзбраенне аглядаў ваявода. Яму дапамагалі дасведчаныя ў ваеннай справе ветэраны-шляхцічы.

 

У ВКЛ самым баяздольным і дасведчаным лічылася “паспалітае Рушаніе” на ўсходніх межах (Полацак, Віцебск, Смаленск, Магілеў). Там часцей за ўсё адбываліся баі з татарамі і маскалёўскімі казакамі ды дваранамі, што разбойнічалі на дарогах і ў лясах.

 

Выступ у паход “паспалітага Рушанія” выглядала пераканаўча. Сучаснікі адзначалі, што ў момант пачатку паходу здавалася, быццам увесь народ зямлі падняўся на барацьбу з агрэсарам. Ішлі доўгія калоны пяхоты, натапырыўся пікамі і алебардамі. Ішла кавалерыя, бліскаючы сталёвымі кальчугу і шаломамі. Войскі суправаджалі абозы, у якіх везлі агнявой запас і правіянт, побач з калёсамі гналі запасных коней і быкоў. На кожнага шляхціца ў паходзе належыла фурманка з неабходнаю яму і яго людзям маёмасцю.

 

Адмовіцца ад удзелу ў народным апалчэнні тэарэтычна было магчыма. Аднак “адмоўнікаў” пры такім раскладзе чакаў значны грашовы штраф. Акрамя таго, адмову абараняць родную зямлю мог быць негатыўна ўспрыняты суседзямі, цэхавымі старшынямi. Так што месцічу або селяніну амаль заўсёды па маральных і матэрыяльных меркаванняў прасцей і выгадней было пайсці ў паход, чым адседжвацца ў тыле. Часам у “адмоўнікаў” нават адбіралі маёнткі і ўсе грошы, спрэс руйнуючы заможных мяшчан.

 

У баі пяхота апалчэння займалася не толькі непасрэднай баявой працай (удзел у баях, выстаўленне варты, выведка), але і забяспечвала жыццядзейнасць усяго лагера, лыла акопы і насыпала валы, будавала масты і грэблі. Гэта значыць на пяхоту ўскладаліся абавязкі сапёрных частак. Кавалерыя магла ўжывацца для каравульнае службы, для правядзення дыверсійных набегаў.

 

Пасля завяршэння паходу кожны ўдзельнік народнага апалчэння атрымліваў ад кіраўнікоў аддзелаў, ад ваяводаў сведчанні, у якіх адзначаліся баявыя заслугі апалчэнца. Такія граматы прад'яўляліся потым у муніцыпалітэтах, у мястэчках ды вёсках.

 

Вопыт народных рушэньняў Вялікага княства Літоўскага XV—XVI стагоддзяў быў запатрабаваны ў эпоху напалеонаўскіх войнаў. У 1812 роке Напалеон абяцаў ліцвінам вольнасць, аднавіўшы ВКЛ з новай адміністрацыяй. У колах літвінскае шляхты паўстала ідэя абвясціць збор народнага апалчэння ў падтрымку Вялікай арміі Банапарта. З ліку жыхароў, якія адгукнуліся на заклік да вызвалення роднай зямлі ў кампаніі 1812 рока, ствараліся часткі, якія павінны былі дапамагаць французскай арміі ўтрымліваць камунікацыі і парадак на тэатры ваенных дзеянняў.

 

Яцэк Малахоўскі (пераклад наркамаўку — “J.K.”)

 

“Літвін”, 9 кастрычніка 2018 р.



Создан 09 окт 2018



  Комментарии       
Имя или Email


При указании email на него будут отправляться ответы
Как имя будет использована первая часть email до @
Сам email нигде не отображается!
Зарегистрируйтесь, чтобы писать под своим ником

Flag Counter