8 самых неверагодных супадзенняў у біяграфіі Менску

Выпадковасці не выпадковыя?



14 сакавіка 1499 року, роўна 520 рокаў таму, Менск атрымаў Магдэбургскае права ад князя літоўскага і караля польскага Аляксандра.

Будучы местам з старажытнаю гісторыяй, Менск мае ў сваёй “скарбонцы мінулага” шэраг фактаў і падзей, якія не маюць відавочнай прычынна-следчай сувязі. У гэтым артыкуле мы распавядзем пра восем самых кідаюцца ў вочы супадзенні. Але паколькі “8” — гэта павернуты знак бясконцасці, імі тэма не вычарпаная.


Дзень незалежнасці


3 ліпеня адзначаецца цяпер як Дзень незалежнасці Беларусі. Але шмат хто памятае, што да рэфэрэндуму 1996 року гэтая дата была Днём места Менска — у памяць аб вызваленні нашай сталіцы ў 1944 роке ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Цікава, што трэці дзень ліпеня двойчы фігуруе ў хроніках іншай вайны - Трынаццацігадовай (1654—1667 рр.), якую яшчэ называюць маскалёўска-польскай. 3 ліпеня 1655 року адбылася бітва паміж войскамі Рэчы Паспалітай і Масковіі. Адбылося гэта ў пяці вёрстах ад Менску, бо месцкія муры з прычыны адсутнасці неабходнай фартыфікацыі былi непрыдатныя для актыўных венных дзеянняў. Царскія войскі тады выйгралі бой, аднак ўступілі ва ўжо пусты Менск: усе жыхары пакінулі места, а ў замку засталіся толькі “войт са таварышы на паўтары чалавек”.

Праз роўна пяць рокаў, 3 лiпеня 1660 року, Менск быў вызвалены ад войскаў Маскоўскага царства арміяй Рэчы Паспалітай на чале з гетманам ВКЛ Паўлам Сапегам.

Наогул лік “тры” з'яўляецца для Менска сапраўды знакавай. Мяркуйце самі: першы ўспамін пра места звязанае з бітваю на Нямізе 3 сакавіка (3.03) 1067 року. У сакавіку ж (трэці месяц) у розныя часы тут адбываліся важныя для свайго часу падзеі: у 1499-м места атрымала самакіраванне паводле магдэбургскага права, у 1898-м тут прайшоў I з'езд РСДРП, у 1918-м была абвешчаная Беларуская Народная Рэспубліка, а у 1994-м прынятая Канстытуцыя Беларусі. У хрысціянстве тройка лічыцца сімвалам Святой Тройцы — і бо менавіта ў яе гонар названа самае знакамітае прадмесце Менска!

 

Места на памежжы


Так супала, што за сваю гісторыю Менск, здавалася б, “пасаджаны” у самым цэнтры этнічных беларускіх земляў, не раз апыняўся прыгранічным местам.

У ХІ стагоддзі ягоная фартэцыя ахоўвала паўднёвыя рубяжы Полацкага княства, у канцы ХVIII стагоддзя, паміж першым і другім падзеламі Рэчы Паспалітай, Менск два дзесяцірочча знаходзіўся на ўсходняй лініі абароны беларуска-польскай канфедэрацыі, а з 1921 па 1939 рр., Наадварот, быў заходнім фарпостам СССР. А каля 10 000 рокаў таму па поўдні цяперашняй сталіцы, у раёне Лошыцкага парку, праходзіла мяжа, на якой спыніўся апошні ледавік. Менавіта таму, мяркуюць навукоўцы, у Лошыцы назіраюцца больш за 30 разнавіднасцяў глебаў, а таксама унікальны ландшафт, які спалучае стромкія ўзвышша і забалочаныя нізіны, бездакорна роўныя лугі і звілістую рэчку.


Паганскі вектар


На вяршыні пагорка, пад якім калісьці пабудаваў свой млын волат Менеск і на якой сёння стаіць гатэль “Беларусь” (пункт 1 на карце), у эпоху неаліту далёкія продкі мінчан маліліся ідалам язычніцкіх багоў: Рода — “стваральніка ўсяго жывога і ўсяго”, Ярылы — апекуна урадлівасці і, вядома, Перуна-грамабоя. У раёне цяперашняга парка Перамогі (2) знаходзіліся так званыя “крушні” (груды камянёў) і “прасцей”, якія складаліся з крушні і старых дрэў. Людзі прыходзілі сюды са сваімі малітвамі і верылі, што загаданыя ў сьвятыню жадання спраўдзяцца.

Пазней, калі на сутоку Нямігі і Свіслачы вырас замак, а ў ім з'явіліся першыя хрысціянскія царквы, многія менччукі працягвалі па-старому пакланяцца “паганскiм” багам і нават капішча размясцілі амаль насупраць уязной брамы — там, дзе некалькімі стагоддзямі пазней будуць узведзены саборы Верхняга места (3). Яшчэ адно культавае месца, абсталяванае па ўсіх паганскім правілах, знаходзілася на пагорку так званага Новага рынку, на якім цяпер узвышаецца будынак Адміністрацыі Прэзідэнта Беларусі (4). А апошнім у Эўропе месцкім культавым паганскім аб'ектам лічыцца менскае капішча, якое дзейнічала да 20-х рокаў ХХ стагоддзя і якое знаходзілася на беразе Свіслачы ў раёне Лодачнай вуліцы (5).

Не выключана, што гэта супадзенне, а можа, нейкі старажытны сакрэт, але калі злучыць усе вышэйназваныя паганскія свяцілішчы Менска ўяўнай лініяй, то яны апынуцца нанізаны на адну прамую, перасякалую места з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход.


Лёс прадказалі багі


Над кутняю лоджыяю будынка МУС Беларусі знаходзіцца статуя, на дзесяцірочча наперад “прадказаўшая” лёс гэтага будынка.

Несумненна, скульптура старажытнай багіні ўрадлівасці Деметры глядзелася цалкам арганічна на будынку 1915 рока, да рэвалюцыі арандаваным земляробчым грамадствам ўзаемнага страхавання. Тут жа знаходзіліся камерцыйная служба Лібава-Роменскай чыгункі і некалькі крам, так што з'яўленне побач з Деметра яе сына Плутас — бога багацця — таксама выглядала лагічным. Не забыліся скульптары і пра дачку Деметры, Персефону, змясціўшы яе па іншы бок ад маці.

Самі таго не ведаючы, яны закадзіравалі ў статуяй дзяўчынкі змрочнае прароцтва: праз некалькі гадоў у гэтым будынку размясціліся органы ОГПУ / НКУС, а ў часы Другой сусветнай вайны яго заняло гестапа. Крывавыя загады аб рэпрэсіях і карных аперацыях падпісваліся ў кабінетах пад статуяй Персефоны — багіні царства мёртвых.

 

Падзенне “Эўропы”...

 

Калі пачалася вайна з Гітлерам, то пад першымі ж бомбамі нямецкай авіяцыі, паваленымі на цэнтр Менска, павалілася адно з самых фешэнэбельных будынкаў сталіцы — шасціпавярховы гатэль “Эўропа”. Па дзіўным супадзенні, менш чым за рок да вайны, у верасні 1940-га, адна з артыкулаў “Савецкай Беларусі”, прысвечаная проціпаветраным вучэнняў у Менску, пачыналася так: “Раніцай усё было спакойна. Але раптам з'явіліся бамбавікі. Завылі сірэны. Радиорупоры абвясьцілі: “Паветраная трывога!” Зенітная артылерыя адкрыла “стральбу”, але некалькім самалётам ўсё ж удалося прарвацца да места і нанесці нямала “пашкоджанняў”. “Бомбы” ўпалі на плошчу Свабоды, “загарэўся” гатэль “Эўропа”.

Не прайшло і рока, як прароцтва спраўдзілася — “Эўропы” не стала, а адрадзілі яе толькі ў пачатку ХХІ стагоддзя.

 

...і вяртанне Святога Духа


А вось менскую царкву Святога Духа ўзарвалі бальшавікі. Гэта адбылося ў 1936 роке — на дзевятнаццатым роке савецкай улады, і роўна праз 19 рокаў пасля крушэння СССР (у 2010-м) гэты храм, адноўлены па старадаўніх чарцяжах, вярнуўся да менчукоў.

Дарэчы, калі разбуралі Свята-Духаву царкву, трываласць яе сцен прымусіла сапёраў праводзіць аперацыю ў некалькі прыёмаў: дынаміт доўга не мог перамагчы гэта старажытны будынак. Ну вось, яго ўсё ж не стала, і салдаты пачалі разбіраць горы бітай цэглы — тады на часткова ацалелай сцяне храма усё і ўбачылі фрэску з выявай Уваскрэсення Хрыстова як прадказанне таго, што святыня будзе адноўлена.


Кучно селі


У Менску ёсць два дамы, звязаных з Нобелеўскімі лаўрэатамі, і, па супадзенні, размешчаны яны ўсяго ў некалькіх дзясятках метраў адзін ад аднаго. У невялікім, цяпер знаходзіцца ў аварыйным стане, доміку па вуліцы Заборскага, 3 пасля вайны жыла сям'я і прайшло дзяцінства будучага лаўрэата Нобелеўскай прэміі па фізіцы 2000 року Жарэса Алфёрава. А літаральна па суседстве узвышаецца дом (вул. Старажоўская, 8), у якім доўгі час жыла лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры 2015 рокуа Святлана Алексіевіч. Дарэчы, у 2016-м яна набыла кватэру ў размешчаным яшчэ бліжэй да доміка Алфёрава шматпавярховым комплексе “Ля Траецкага”, больш вядомым як “дом Чыжа” (вул. Старажоўская, 6).

Сімвалічна, што на той жа вуліцы “прапісаны” яшчэ адзін класік, які, напэўна, атрымаў бы Нобэля, калі б таго уручалі ў пачатку ХІХ стагоддзя. Гаворка пра помніку Пушкіну. Усяго за некалькі дзясяткаў мэтраў ад манумента 200 рокаў таму знаходзілася вартаўнічая застава — адсюль і назва Старажоўскай вуліцы. Па супадзенні, менавіта на ёй ў 1826 роке быў апазнаны па прыкметах і пазней арыштаваны пры ўездзе ў Варшаву уцякач з Пецярбурга ліцэйскі сябар Пушкіна дзекабрыст і паэт Вільгельм Кюхельбекер, рабіў замах на брата цара.


Вуліца імя дзядзькі і пляменніка


У двары ўжо згаданага “дом Чыжа” размешчаны невялікі мемарыял на месцы, дзе калісьці стаяў дом сям'і Багдановічаў і ў якім з'явіўся на свет яшчэ адзін літаратурны класік — Максім Багдановіч. Таму ў 1991 роке якая праходзіць побач вуліца была названая ў яго гонар. Да таго часу, з 1936 року, яна насіла імя іншага Максіма — Горкага. Цікавае супадзенне: бацька беларускага паэта Адам Багдановіч і знакаміты рускі пісьменнік былі жанатыя на родных сёстрах — так што, можна сказаць, менская вуліца дасталася па спадчыне ад дзядзечкі пляменніку.


Хрыстафор Хількевіч

(пераклад "J.K.")


“planetabelarus”, 14 сакавіка 2019 р.

 



Создан 18 мар 2019



  Комментарии       
Имя или Email


При указании email на него будут отправляться ответы
Как имя будет использована первая часть email до @
Сам email нигде не отображается!
Зарегистрируйтесь, чтобы писать под своим ником

Flag Counter