Як паўстанцы Каліноўскага паднімалі бунт у Сыбіры

Jak paŭstancy Kalinoŭskaha padnimali bunt u Sybiry



З XVII стагодзьдзя каля трох мільёнаў беларусаў апынулася ў Сыбіры.


Як землякі паднімалі паўстаньне на залатых капальнях, з-за чаго "сталыпінскія" вагоны па паўрока ехалі на селішча ды як беларусы пазьбягалі расстрэлу ў часы сталінізму.


— Я налічыў 11 хваль перасяленьняў беларусаў у Сыбір, пачынаючы з XVII стагодзьдзя, — распавядае намесьнік старшыні іркуцкага Беларускага клюбу "Крывічы" ды актыўны дзеяч дыяспары Алег Рудакоў, які нядаўна прыяжджаў у Менск. Выхадзец Полаччыны, ён пасьля доўгае службы ў войску асеў у Іркуцку, стаў лідэрам беларускага руху ў Прыбайкальле ды дасьледнікам гісторыі ды культуры нашых землякоў, што апынуліся ў гэтых краях. — Беларусы стагодзьдзя назад апынуліся ў ліку першапраходцаў — невялікіх аддзелаў казакоў. "Літва", ці "служылая літва", як звалі беларусаў, была ваярамі ВКЛ што патрапілі ў маскоўскі палон. На Поўначы яны хутка багацелі, атрымлівалі зямлю, зьмянялі вязьніцу на волю. Шматлікія зь іх увайшлі ў гісторыю: літоўскаму ротмістру Барташу Станіслававу даручылі кіраваць казацкім аддзелам, беларус Ян Куча ўзначаліў маскалёўскае пасольства да племя айратаў, пераканаўшы іх перайсьці са сваімі землямі пад крыло імпэрыі, а шляхціц ВКЛ Андрэй Дубенскі нават заснаваў Краснаярск — сёньня ў цэнтры места яму ўсталяваны помнік. Праўда, нешматлікія ведаюць, што Дубенскі — беларус…


А яшчэ беларусы-першапасяленцы ў 1670 роке заснавалі вёску Літвінцева ля самога Ілімскага астрогу — першага фарпосту казакоў ва Ўсходняе Сыбіры. Астрог і сяло не захаваліся, патрапіўшы ў 70-х пад зону затапленьня Ўсць-Ілімскае ГЭС. Але ў Іркуцку нямала выхадцаў адтуль, распаўсюджанае й прозьвішча Літвінцеў.


— Шкада, мала хто заве сябе беларусам, — заўважае Алег.


Паўстанцы Каліноўскага паднімалі бунт на катарзе ды вывучалі Байкал

 

Другая хваля беларусаў у Сыбіры — тысячы ссыльных паўстанцаў 1830—1831 ды асабліва 1863 рокаў. Іх нярэдка этапавалі ў Прыбайкальле ў кайданах.


Навукоўца Яна Чэрскага родам з Дрысненскага павету (цяперашні Верхнядзьвінскі раён) пасьля паразы паўстаньня Каліноўскага пазбавілі шляхецтва ды накіравалі штрафным рэкрутам у Омск. Праз 7 рокаў клопатамі калегаў-навукоўцаў яму дазволілі пераехаць у Іркуцк на вольнае селішча.


— Спачатку Чэрскі ўладкаваўся вартаўніком, а потым на свае грошы праводзіў экспэдыцыі, першым аб'ехаў возера Байкал ды першым намаляваў яго дакладную мапу. У дадатак апісаў флёру ды фаўну, а таксама зрабіў замеры ўзроўню вады ў розныя поры року. Яго пазнакі захаваліся на скалах дагэтуль.


Атрымаўшы вольную, Чэрскі вярнуўся на радзіму, затым выкладаў у Пецярбургу, але неўзабаве зноў адправіўся ў чарговую сыбірскую экспэдыцыю, дзе й памёр ад сухот. Беларус пакінуў 97 прац пра Байкал ды Прыбайкальле, у яго гонар названы хрыбет Чэрскага, вядомы кожнаму школьніку, і яшчэ з дзясятак геаграфічных назваў у Сыбіры. А сярод экспанатаў Іркуцкага краязнаўчага музэю пад першымі нумарамі ідуць знаходкі Яна Черскага — у тым ліку бівень маманта.


Дарэчы, да стварэньня музэю датычны й археоляг Мікалай Віткоўскі — выхадзец Віцебшчыны, таварыш Дастаеўскага па вучэльні ў Пецярбургу. Пасьля паўстаньня Каліноўскага ён 10 рокаў правёў катаржнікам на залатых капальнях, перш чым атрымаць права на селішча ды навуковую працу ў Іркуцку. Між іншым, на тых капальнях менавіта беларусы з-за цяжкіх умоў працы паднімалі бунты. Іх, вядома, душылі, але ўмовы зьмякчалі — скарачалі працоўны дзень, лепш кармілі, а з часам адмянілі кайданы.


Бенедыкт Дыбоўскі з Наваградчыны да 1863 року быў доктарам мэдыцыны ды прафэсарам. Як камісара паўстанцаў яго чакала павешаньне, але за Дыбоўскага заступіліся нямецкія навукоўцы-заолягі. З маскалёўскім урадам па гэтым пытаньні меў зносіны будучы канцлер Нямеччыны Отто фон Бісмарк. У выніку Бенедыкту далі 12 рокаў высылкі. За гэты час Дыбоўскі разам зь іншым паўстанцам-навукоўцам Віктарам Гадлеўскім вывучыў Байкал ды Амур. Калі дзякуючы хадайніцтву Пецярбургскае акадэміі навук яму дазволілі вярнуцца на радзіму, Дыбоўскі, тым не менш, ізноў сарваўся на Поўнач — ужо на Камчатку.


Палова сям'і перасяленцаў магла памерці па дарозе ў Сыбір


— Каб у канцы XIX стагодзьдзя набраць працоўных на будаўніцтва Усходнесыбірскае чыгуначнае магістралі, па ўсёй Расейскае імпэрыі дзейнічалі агітатары. І дзясяткі тысяч людзей зь беларускіх вёсак зрываліся за заробкам ды новым жыцьцём, — кажа пра чарговую хвалю перасяленцаў Алег Рудакоў. — Каля 70% будаўнікоў заставаліся ў Сыбіры падтрымліваць аб'екты магістралі, разьбіраць наступствы частых землятрусаў, абвалаў.


Наступная хваля была зьвязаная з аграрнаю рэформаю пачатку ХХ стагодзьдзя. Кіраўнік царскага ўраду Пётр Сталыпін казаў: "Па-сапраўднаму маскалёўскаю гэта зямля стане, калі там зьявіцца селянін". Тады на тэрыторыю ад Цюмені да Байкалу перасялілася да 1,5 мільёна беларусаў, а ўсяго з цэнтральнае Масковіі, Беларусі ды Ўкраіны пераехала ўдвая больш.


— І агітатары зноў зазывалі беларусаў у Сыбір. Людзі згаджаліся хутка: у эўрапейскае частцы імпэрыі земляў для вялікіх сем'яў бракавала. Але спачатку ад вёскі адпраўлялі кагосьці на выведку — праўда, часьцяком ганцам паказвалі месцы лепей, чым тыя, куды потым везьлі сялян. Часам беларусы выяжджалі ўсім родам, але нярэдка перасяленьне падзяляла сем'і: жонкі заставаліся ў Беларусі з малодшымі дзеткамі, а мужыкі ды старэйшыя ехалі ў Сыбір.


Беларусаў везьлі ў "сталыпінскіх" вагонах — зараз адзін такі стаіць у Іркуцку як помнік. Туды зьмяшчалі ў страшнае цеснаце па 80 чалавек з іх пажыткамі. А везьлі з сабой ня толькі адзежу, але й ткацкія станкі, ступы, спачатку нават коней. Паездка часам займала да паўроку, бо цягнікі з перасяленцамі павінныя былі прапускаць літарныя саставы зь пасажырамі-дваранамі ды таварныя цягнікі.


— Сяляне на паўстанках стаялі месяцамі, у цягніках панавалі голад ды хваробы. Усё было так жаласна, што мясцовыя дваране ды купцы арганізоўвалі мэддапамогу ды сілкаваньне перасяленцам. Дагэтуль у этнаграфічных экспэдыцыях я запісваю гісторыі, як з 15 дзяцей што выехалі адною сям?ёю да Сыбіры дабіралася сямёра…


У Сыбіры беларусаў чакалі перасяленчыя станцыі — цяперашнія райцэнтры Іркуцкае вобласьці Тулун, Куйтун, Тайшет. Там іх з вагонаў перасаджвалі на падводы ды развозілі пад засяленьне.


— Людзі доўга ацэньвалі зямлю, а яшчэ то, якіх высілкаў будзе вартае выкарчоўваньне таўстаствольнага лесу — чатыры такіх дрэва хапала, каб пабудаваць хату, і падобнае жыльлё дагэтуль стаіць! Падводы суправаджаў службовец-інжынер, каб зафіксаваць на мапе ды назваць вёску. Часам ён катаўся з перасяленцамі па некалькі дзён. Так было з вёскаю Анучынск, заснаванаю ў 1903 роке. Недалёка ад яе будучага месца беларусы намагаліся зрабіць прывал — "анучы перавязаць". І пакуль перавязвалі, паглядзелі на рэчку, на абшары, ды вырашыліся застацца — ужо вельмі падобна на родны край. Інжынер і назваў сяло Анучынск.


Алег Рудакоў дадае, што беларускіх вёсак, заснаваных у часы сталыпінскае рэформы ў Сыбіры, нямала. Іх можна пазнаць і па назвах (Андрюшына, Тургенеўка, Жызьнеўка), і па пляніроўцы:


— Абавязкова будуецца прамая галоўная вуліца, праз 6 хат — завулачак. Могуць быць дадатковыя вуліцы, але ўсё строга перпендыкулярна ды паралельна, як на арнамэнце. Неяк я ехаў у экспэдыцыю ў вёску Тарнопаль, заснаваную хутаранцамі з Беларусі. Ехаў перекладнымі праз усю Іркуцкую вобласьць, чыя тэрыторыя як сучасныя Беларусь, Украіна, Літва, Латвія, Эстонія ды Фінляндыя разам узятыя. Праўда, пражывае ў ёй усяго 2,6 мільёна чалавек, а паміж паселішчамі можа быць і тысяча кілямэтраў. Непадалёк ад Тарнопаля сеў у кузаў спадарожнага грузавіка зь мясцовымі рыбакамі. Іх першыя словы былі па-беларуску: "А ты куды едзеш? Да каго?". Мала таго, у гэтых вёсках дагэтуль картошку завуць "бульбаю", "бульбачкаю". А ў Тарнопале адна зь вуліц завецца Гомель, дзе атабарыліся перасяленцы зь Гомельшчыны.


Прысуджаныя да расстрэлу бралі дакумэнты ды прозьвішчы памерлых ссыльных


Падчас Першае сусьветнае вайны ўцекачы з Беларусі галоўным чынам атабарваліся на Ўрале ды ў Заходняе Сыбіры, але водгаласы дакаціліся й да Прыбайкальля. А з канца 1920-х ды ў 1930-х беларусаў вэрбавалі асвойваць Сыбір — праўда, куды больш было рэпрэсаваных ды тых што спрабавалі зьбегчы ад калектывізацыі ў родных краях.


— Спачатку тым што не жадалі ўступаць у калгасы дазвалялі добраахвотна ехаць у Сыбір ды жыць аднаасобна. Праўда, неўзабаве калектывізацыя пачалася й там, — распавядае Алег Рудакоў, чый дзед таксама ледзь не выехаў у Сыбір са сваёй сялібы на Полаччыне. — Калі пачаліся рэпрэсіі ды высыланьні, у этапных вагонах да Сыбіры нярэдка паміралі саслабелыя вязьні, а атрымаўшыя расстрэльны артыкул падкуплялі канваіраў, каб тыя дазволілі ім забраць дакумэнты ды, адпаведна, турэмны тэрмін гэтых няшчасных. Свае ж дакумэнты сьмяротнікі прыкладалі да трупаў. Аднойчы да мяне зьвярнуўся іркуцянін Уладзімір Пенюшкін. Толькі перад сьмерцю ягоная бабуля прызналася, што іх прозьвішча — Каліноўскія, яны з Беларусі, а рэпрэсаваны дзед менавіта так і выжыў. Пётр вырашыў зьезьдзіць з Байкалу ў вёску пад Берасьце. Прыехаўшы, спытаў бабулю ў першай жа хаты, маўляў, дзе тут жылі Каліноўскія. А бабулька ў адказ: "А ты не Петруся будзеш? Дужа падобны". Апынулася, у юнацкасьці дзед Пётра сустракаўся зь ёй, яны ледзь не пабраліся шлюбам. Пасьля гэтае паездкі на радзіму продкаў Уладзімір пайшоў у пашпартны стол ды зьмяніў сваё прозьвішча на Каліноўскі.


Прыязьджалі беларусы ў Сыбір і ў часы Другое сусьветнае вайны — галоўным чынам, у эвакуацыю. А потым будавалі Іркуцкую, Братэрскую ды Ўсць-Ілімскую ГЭС.


— А на БАМе нашы ўзводзілі станцыі Улькан, дзе дагэтуль стоіць помнік буслам, якіх няма ў Сыбіры, а вялікая частка жыхароў — беларусы. Шматлікія ехалі па 5-рочнаму разьмеркаваньню, паколькі ў Сыбіры шматлікім адмыслоўцам плацілі па каэфіцыенце 1,5 адносна эўрапейскае часткі СССР. Гэтак жа залічаўся й стаж. Я і сам быў разьмеркаваны ў Іркуцк як афіцэр, мог бы тут усё жыцьцё праслужыць, але быў звольнены па абмежаваным стане здароўя, без права пэнсіі.


Наступная хваля нешматлікая — перасяленцы з зоны радыеактыўнага забруджваньня пасьля Чарнобыльскае катастрофы. А далей быў вывад ракетных войскаў, і беларускія афіцэры (шматлікія з сем'ямі прыехалі з Пастаў, дзе таксама незадоўга да таго праводзілі скарачэньне ўзбраеньняў) заставаліся тут адслужыць да пэнсіі рок за паўтара.

 

...Сёньня запісваюцца беларусамі адзінкі. Уплывае асыміляцыя: па апошнім перапісе ў Іркуцкае вобласьці беларусамі запісалася толькі 50 тысяч чалавек, хоць толькі ў часы сталыпінскае рэформы сюды перасялілася парадку 300 тысяч беларусаў. І шматлікія вельмі дзівяцца, калі Алег нанова адкрывае мінулае іх вёсак і сем'яў...


"Хартыя'97" (пераклад: "Ju.K."), 20 жніўня 2019 р.

 

 

Z XVII stahodździa kalia troch miĺjonaŭ bielarusaŭ apynulasia ŭ Sybiry.

Jak ziemliaki padnimali paŭstańnie na zalatych kapaĺniach, z-za čaho "stalypinskija" vahony pa paŭroka jechali na sielišča dy jak bielarusy paźbiahali rasstrelu ŭ časy stalinizmu.

— Ja naličyŭ 11 chvaĺ pierasialieńniaŭ bielarusaŭ u Sybir, pačynajučy z XVII stahodździa, — raspaviadaje namieśnik staršyni irkuckaha Bielaruskaha kliubu "Kryvičy" dy aktyŭny dziejač dyjaspary Alieh Rudakoŭ, jaki niadaŭna pryjaždžaŭ u Miensk. Vychadziec Polaččyny, jon paślia doŭhaje služby ŭ vojsku asieŭ u Irkucku, staŭ lideram bielaruskaha ruchu ŭ Prybajkaĺlie dy daśliednikam historyi dy kuĺtury našych ziemliakoŭ, što apynulisia ŭ hetych krajach. — Bielarusy stahodździa nazad apynulisia ŭ liku pieršaprachodcaŭ — nievialikich addzielaŭ kazakoŭ. "Litva", ci "služylaja litva", jak zvali bielarusaŭ, byla vajarami VKL što patrapili ŭ maskoŭski palon. Na Poŭnačy jany chutka bahacieli, atrymlivali ziamliu, źmianiali viaźnicu na voliu. Šmatlikija ź ich uvajšli ŭ historyju: litoŭskamu rotmistru Bartašu Stanislavavu daručyli kiravać kazackim addzielam, bielarus Jan Kuča ŭznačaliŭ maskalioŭskaje pasoĺstva da pliemia ajrataŭ, pierakanaŭšy ich pierajści sa svaimi ziemliami pad krylo imperyi, a šliachcic VKL Andrej Dubienski navat zasnavaŭ Krasnajarsk — siońnia ŭ centry miesta jamu ŭstaliavany pomnik. Praŭda, niešmatlikija viedajuć, što Dubienski — bielarus…

A jašče bielarusy-pieršapasialiency ŭ 1670 rokie zasnavali viosku Litvincieva lia samoha Ilimskaha astrohu — pieršaha farpostu kazakoŭ va Ŭschodniaje Sybiry. Astroh i sialo nie zachavalisia, patrapiŭšy ŭ 70-ch pad zonu zataplieńnia Ŭsć-Ilimskaje HES. Alie ŭ Irkucku niamala vychadcaŭ adtuĺ, raspaŭsiudžanaje j proźvišča Litvincieŭ.

— Škada, mala chto zavie siabie bielarusam, — zaŭvažaje Alieh.


Paŭstancy Kalinoŭskaha padnimali bunt na katarzie dy vyvučali Bajkal


Druhaja chvalia bielarusaŭ u Sybiry — tysiačy ssyĺnych paŭstancaŭ 1830—1831 dy asabliva 1863 rokaŭ. Ich niaredka etapavali ŭ Prybajkaĺlie ŭ kajdanach.
Navukoŭca Jana Čerskaha rodam z Drysnienskaha pavietu (ciapierašni Vierchniadźvinski rajon) paślia parazy paŭstańnia Kalinoŭskaha pazbavili šliachiectva dy nakiravali štrafnym rekrutam u Omsk. Praz 7 rokaŭ klopatami kaliehaŭ-navukoŭcaŭ jamu dazvolili pierajechać u Irkuck na voĺnaje sielišča.

— Spačatku Čerski ŭladkavaŭsia vartaŭnikom, a potym na svaje hrošy pravodziŭ ekspedycyi, pieršym abjechaŭ voziera Bajkal dy pieršym namaliavaŭ jaho dakladnuju mapu. U dadatak apisaŭ flioru dy faŭnu, a taksama zrabiŭ zamiery ŭzroŭniu vady ŭ roznyja pory roku. Jaho paznaki zachavalisia na skalach dahetuĺ.
Atrymaŭšy voĺnuju, Čerski viarnuŭsia na radzimu, zatym vykladaŭ u Pieciarburhu, alie nieŭzabavie znoŭ adpraviŭsia ŭ čarhovuju sybirskuju ekspedycyju, dzie j pamior ad suchot. Bielarus pakinuŭ 97 prac pra Bajkal dy Prybajkaĺlie, u jaho honar nazvany chrybiet Čerskaha, viadomy kožnamu škoĺniku, i jašče z dziasiatak hieahrafičnych nazvaŭ u Sybiry. A siarod ekspanataŭ Irkuckaha krajaznaŭčaha muzeju pad pieršymi numarami iduć znachodki Jana Čierskaha — u tym liku bivień mamanta.

Darečy, da stvareńnia muzeju datyčny j archieoliah Mikalaj Vitkoŭski — vychadziec Viciebščyny, tavaryš Dastajeŭskaha pa vučeĺni ŭ Pieciarburhu. Paślia paŭstańnia Kalinoŭskaha jon 10 rokaŭ pravioŭ kataržnikam na zalatych kapaĺniach, pierš čym atrymać prava na sielišča dy navukovuju pracu ŭ Irkucku. Miž inšym, na tych kapaĺniach mienavita bielarusy z-za ciažkich umoŭ pracy padnimali bunty. Ich, viadoma, dušyli, alie ŭmovy źmiakčali — skaračali pracoŭny dzień, liepš karmili, a z časam admianili kajdany.

Bieniedykt Dyboŭski z Navahradčyny da 1863 roku byŭ doktaram medycyny dy prafesaram. Jak kamisara paŭstancaŭ jaho čakala paviešańnie, alie za Dyboŭskaha zastupilisia niamieckija navukoŭcy-zaoliahi. Z maskalioŭskim uradam pa hetym pytańni mieŭ znosiny budučy kanclier Niamieččyny Otto fon Bismark. U vyniku Bieniedyktu dali 12 rokaŭ vysylki. Za hety čas Dyboŭski razam ź inšym paŭstancam-navukoŭcam Viktaram Hadlieŭskim vyvučyŭ Bajkal dy Amur. Kali dziakujučy chadajnictvu Pieciarburhskaje akademii navuk jamu dazvolili viarnucca na radzimu, Dyboŭski, tym nie mienš, iznoŭ sarvaŭsia na Poŭnač — užo na Kamčatku.


Palova siamji pierasialiencaŭ mahla pamierci pa darozie ŭ Sybir


— Kab u kancy XIX stahodździa nabrać pracoŭnych na budaŭnictva Uschodniesybirskaje čyhunačnaje mahistrali, pa ŭsioj Rasiejskaje imperyi dziejničali ahitatary. I dziasiatki tysiač liudziej ź bielaruskich viosak zryvalisia za zarobkam dy novym žyćciom, — kaža pra čarhovuju chvaliu pierasialiencaŭ Alieh Rudakoŭ. — Kalia 70% budaŭnikoŭ zastavalisia ŭ Sybiry padtrymlivać abjekty mahistrali, raźbirać nastupstvy častych ziemliatrusaŭ, abvalaŭ.

Nastupnaja chvalia byla źviazanaja z ahrarnaju reformaju pačatku CHCH stahodździa. Kiraŭnik carskaha ŭradu Piotr Stalypin kazaŭ: "Pa-sapraŭdnamu maskalioŭskaju heta ziamlia stanie, kali tam źjavicca sielianin". Tady na terytoryju ad Ciumieni da Bajkalu pierasialilasia da 1,5 miĺjona bielarusaŭ, a ŭsiaho z centraĺnaje Maskovii, Bielarusi dy Ŭkrainy pierajechala ŭdvaja boĺš.

— I ahitatary znoŭ zazyvali bielarusaŭ u Sybir. Liudzi zhadžalisia chutka: u eŭrapiejskaje častcy imperyi ziemliaŭ dlia vialikich siemjaŭ brakavala. Alie spačatku ad vioski adpraŭliali kahości na vyviedku — praŭda, čaściakom hancam pakazvali miescy liepiej, čym tyja, kudy potym vieźli sialian. Časam bielarusy vyjaždžali ŭsim rodam, alie niaredka pierasialieńnie padzialiala siemji: žonki zastavalisia ŭ Bielarusi z malodšymi dzietkami, a mužyki dy starejšyja jechali ŭ Sybir.

Bielarusaŭ vieźli ŭ "stalypinskich" vahonach — zaraz adzin taki staić u Irkucku jak pomnik. Tudy źmiaščali ŭ strašnaje ciesnacie pa 80 čalaviek z ich pažytkami. A vieźli z saboj nia toĺki adziežu, alie j tkackija stanki, stupy, spačatku navat koniej. Pajezdka časam zajmala da paŭroku, bo ciahniki z pierasialiencami pavinnyja byli prapuskać litarnyja sastavy ź pasažyrami-dvaranami dy tavarnyja ciahniki.

— Sialianie na paŭstankach stajali miesiacami, u ciahnikach panavali holad dy chvaroby. Usio bylo tak žalasna, što miascovyja dvaranie dy kupcy arhanizoŭvali meddapamohu dy silkavańnie pierasialiencam. Dahetuĺ u etnahrafičnych ekspedycyjach ja zapisvaju historyi, jak z 15 dziaciej što vyjechali adnoju siam?joju da Sybiry dabiralasia siamiora…

U Sybiry bielarusaŭ čakali pierasialienčyja stancyi — ciapierašnija rajcentry Irkuckaje voblaści Tulun, Kujtun, Tajšiet. Tam ich z vahonaŭ pierasadžvali na padvody dy razvozili pad zasialieńnie.

— Liudzi doŭha aceńvali ziamliu, a jašče to, jakich vysilkaŭ budzie vartaje vykarčoŭvańnie taŭstastvoĺnaha liesu — čatyry takich dreva chapala, kab pabudavać chatu, i padobnaje žyĺlio dahetuĺ staić! Padvody supravadžaŭ služboviec-inžynier, kab zafiksavać na mapie dy nazvać viosku. Časam jon kataŭsia z pierasialiencami pa niekaĺki dzion. Tak bylo z vioskaju Anučynsk, zasnavanaju ŭ 1903 rokie. Niedalioka ad jaje budučaha miesca bielarusy namahalisia zrabić pryval — "anučy pieraviazać". I pakuĺ pieraviazvali, pahliadzieli na rečku, na abšary, dy vyrašylisia zastacca — užo vieĺmi padobna na rodny kraj. Inžynier i nazvaŭ sialo Anučynsk.

Alieh Rudakoŭ dadaje, što bielaruskich viosak, zasnavanych u časy stalypinskaje reformy ŭ Sybiry, niamala. Ich možna paznać i pa nazvach (Andriušyna, Turhienieŭka, Žyźnieŭka), i pa plianiroŭcy:

— Abaviazkova budujecca pramaja haloŭnaja vulica, praz 6 chat — zavulačak. Mohuć być dadatkovyja vulicy, alie ŭsio stroha pierpiendykuliarna dy paralieĺna, jak na arnamencie. Niejak ja jechaŭ u ekspedycyju ŭ viosku Tarnopaĺ, zasnavanuju chutarancami z Bielarusi. Jechaŭ pieriekladnymi praz usiu Irkuckuju voblaść, čyja terytoryja jak sučasnyja Bielaruś, Ukraina, Litva, Latvija, Estonija dy Finliandyja razam uziatyja. Praŭda, pražyvaje ŭ joj usiaho 2,6 miĺjona čalaviek, a pamiž pasieliščami moža być i tysiača kiliametraŭ. Niepadaliok ad Tarnopalia sieŭ u kuzaŭ spadarožnaha hruzavika ź miascovymi rybakami. Ich pieršyja slovy byli pa-bielarusku: "A ty kudy jedzieš? Da kaho?". Mala taho, u hetych vioskach dahetuĺ kartošku zavuć "buĺbaju", "buĺbačkaju". A ŭ Tarnopalie adna ź vulic zaviecca Homieĺ, dzie atabarylisia pierasialiency ź Homieĺščyny.


Prysudžanyja da rasstrelu brali dakumenty dy proźviščy pamierlych ssyĺnych


Padčas Pieršaje suśvietnaje vajny ŭciekačy z Bielarusi haloŭnym čynam atabarvalisia na Ŭralie dy ŭ Zachodniaje Sybiry, alie vodhalasy dakacilisia j da Prybajkaĺlia. A z kanca 1920-ch dy ŭ 1930-ch bielarusaŭ verbavali asvojvać Sybir — praŭda, kudy boĺš bylo represavanych dy tych što sprabavali źbiehčy ad kaliektyvizacyi ŭ rodnych krajach.

— Spačatku tym što nie žadali ŭstupać u kalhasy dazvaliali dobraachvotna jechać u Sybir dy žyć adnaasobna. Praŭda, nieŭzabavie kaliektyvizacyja pačalasia j tam, — raspaviadaje Alieh Rudakoŭ, čyj dzied taksama liedź nie vyjechaŭ u Sybir sa svajoj sialiby na Polaččynie. — Kali pačalisia represii dy vysylańni, u etapnych vahonach da Sybiry niaredka pamirali saslabielyja viaźni, a atrymaŭšyja rasstreĺny artykul padkupliali kanvairaŭ, kab tyja dazvolili im zabrać dakumenty dy, adpaviedna, turemny termin hetych niaščasnych. Svaje ž dakumenty śmiarotniki prykladali da trupaŭ. Adnojčy da mianie źviarnuŭsia irkucianin Uladzimir Pieniuškin. Toĺki pierad śmierciu jahonaja babulia pryznalasia, što ich proźvišča — Kalinoŭskija, jany z Bielarusi, a represavany dzied mienavita tak i vyžyŭ. Piotr vyrašyŭ źjeździć z Bajkalu ŭ viosku pad Bieraście. Pryjechaŭšy, spytaŭ babuliu ŭ pieršaj ža chaty, maŭliaŭ, dzie tut žyli Kalinoŭskija. A babuĺka ŭ adkaz: "A ty nie Pietrusia budzieš? Duža padobny". Apynulasia, u junackaści dzied Piotra sustrakaŭsia ź joj, jany liedź nie pabralisia šliubam. Paślia hetaje pajezdki na radzimu prodkaŭ Uladzimir pajšoŭ u pašpartny stol dy źmianiŭ svajo proźvišča na Kalinoŭski.

Pryjaźdžali bielarusy ŭ Sybir i ŭ časy Druhoje suśvietnaje vajny — haloŭnym čynam, u evakuacyju. A potym budavali Irkuckuju, Braterskuju dy Ŭsć-Ilimskuju HES.

— A na BAMie našy ŭzvodzili stancyi Uĺkan, dzie dahetuĺ stoić pomnik buslam, jakich niama ŭ Sybiry, a vialikaja častka žycharoŭ — bielarusy. Šmatlikija jechali pa 5-ročnamu raźmierkavańniu, pakoĺki ŭ Sybiry šmatlikim admysloŭcam placili pa kaeficyjencie 1,5 adnosna eŭrapiejskaje častki SSSR. Hetak ža zaličaŭsia j staž. Ja i sam byŭ raźmierkavany ŭ Irkuck jak aficer, moh by tut usio žyćcio praslužyć, alie byŭ zvoĺnieny pa abmiežavanym stanie zdaroŭja, biez prava pensii.

Nastupnaja chvalia niešmatlikaja — pierasialiency z zony radyjeaktyŭnaha zabrudžvańnia paślia Čarnobyĺskaje katastrofy. A daliej byŭ vyvad rakietnych vojskaŭ, i bielaruskija aficery (šmatlikija z siemjami pryjechali z Pastaŭ, dzie taksama niezadoŭha da taho pravodzili skaračeńnie ŭzbrajeńniaŭ) zastavalisia tut adslužyć da pensii rok za paŭtara.

Aktyvisty ź "Kryvičoŭ" pravodziać tradycyjnyja śviaty ŭ vioskach, kudy pierasialialisia bielarusy. Heta, da prykladu, Polaha ŭ Tarnopalie Balahanskaha rajonu Irkuckaje voblaści

...Siońnia zapisvajucca bielarusami adzinki. Uplyvaje asymiliacyja: pa apošnim pierapisie ŭ Irkuckaje voblaści bielarusami zapisalasia toĺki 50 tysiač čalaviek, choć toĺki ŭ časy stalypinskaje reformy siudy pierasialilasia paradku 300 tysiač bielarusaŭ. I šmatlikija vieĺmi dziviacca, kali Alieh nanova adkryvaje minulaje ich viosak i siemjaŭ...

 

"Charter'97" (pieraklad: "Ju.K."), 20 žniŭnia 2019 r.



Создан 24 авг 2019



  Комментарии       
Имя или Email


При указании email на него будут отправляться ответы
Как имя будет использована первая часть email до @
Сам email нигде не отображается!
Зарегистрируйтесь, чтобы писать под своим ником

Flag Counter