Вядомыя Беларусы ў Сусьветнае гісторыі / Viadomyja Bielarusy ŭ Suśvietnaje historyi




Беларусь славіцца выдатнымі людзьмі, якія пакінулі сьлед не толькі ў гісторыі сваёй дзяржавы, але вядомыя далёка за межамі сваёй Радзімы.

Пазнаёмцеся з самымі вядомымі беларусамі, якія ўнесьлі ўклад у Сусьветную гісторыю.


Францыск Скарына, навуковец і першадрукар


Францыск Скарына лічыцца адным з найвялікшых дзеячаў Беларусі. У яго гонар названы вышэйшыя ўзнагароды краіны: ордэн ды мэдаль. Скарына — навуковец, гуманіст, пісьменьнік, выбітны асьветнік. Але найбольшую вядомасьць ён атрымаў як першадрукар не толькі Беларусі, але і ўсіх усходнеславянскіх землях.

Францыск нарадзіўся ў 1486 роке ў сям'і купца ў старажытным месьце беларускай зямлі — Полацку. Тут ён атрымаў першапачатковую адукацыю, вучыў лацінскую мову, таму што гэтая мова лічыўся міжнароднаю моваю навукі, на ёй чыталі лекцыі ва ўнівэрсытэтах усіх краін. Веданьне лацінскае мовы адкрывала шлях для адукацыі.

Пазьнее Францыск паступіў у Кракаўскі ўнівэрсытэт. Пасьля заканчэньня якога, яму была прысвоеная вучоная ступень бакаляўра філязофіі. Затым ён вучыўся ў Італіі, скончыў ўнівэрсытэт у Падуі ды атрымаў дыплём доктара мэдыцыны.


Астранамічныя дасьледаваньні


Скарына бачыў, што Эўропа больш адукаваная, чымсьці ўсходнія землі. Перш за ўсё, вядомы беларус стараўся падзяліцца сваімі ведамі з суайчыньнікамі. У Італіі ды Нямеччыне было шмат кніг, таму што друкавалі іх у друкарнях, а не перапісвалі ад рукі.

І Скарына вырашыў друкаваць кнігі на беларускае мове, каб адукоўваць свой народ. Нездарма, у ягоных працах сустракаюцца падрыхтаваныя ім дакладныя астранамічныя ды каляндарныя зьвесткі: напрыклад, як рухаюцца на небе сузор'я, калі чакаюцца сонечныя ды месяцавыя зацьменьня, якая працягласьць дня ды ночы ў кожным месяцы.

 Цікавы факт: партрэт Францыса Скарыны знаходзіцца ў знакамітым “Зале сарака” Падуанскага ўнівэрсытэта.


Надрукаваныя беларусам кнігі


У тыя часы галоўнаю кнігаю хрысьціянскага сьвету лічылася Біблія. Францыск Скарына паехаў у Прагу ды 6 жніўня 1517 року выйшла ў сьвет першая, надрукаваная ім Біблія на роднае мове! У кнігадрукаваньні праявіўся ягоны талент выдатнага паэта ды мастака.

У Бібліі Скарыны разьмешчаная 51 ілюстрацыя, а таксама мноства віньетак — “заставак” ды вялікіх літар–ініцыялаў. Асобныя літары алфавіту, з якіх пачынаўся тэкст, ён упрыгожваў пэўнымі малюнкамі, каля “К” — казьляня, каля “З” — зьвер, каля “Л” — лён, а каля літары “Я” — знакаміты беларус намаляваў свой партрэт.

За кароткі пэрыяд Францыск Скарына выдаў больш за 20 кніг. Доўгі час першадрукар жыў далёка ад дома, але ў думках і душой ён заўсёды быў з Радзімаю. Свае кнігі Францыск Скарына адрасаваў простым людзям.


Любоў да радзімы


Паслухайце, як сучасна гучаць ягоныя шчырыя словы — прызнаньні ў каханьні роднаму краю: “Як ад нараджэньня зьвяры, што ходзяць у пустыні, ведаюць ямы свае; птушкі, што лётаюць у паветры, ведаюць гнёзды свае; рыбы, што плаваюць па моры і ў рэках, чуюць віры свае; пчолы і тым падобныя бароняць вульлі свае, — так і людзі, дзе нарадзіліся і ўскормлены, да таго месца вялікую ласку маюць”.

Пазьнее Францыск Скарына вярнуўся ў Вільню ды заснаваў першую ў Вялікім Княстве друкарню. Ён пражыў складанае жыцьцё, падрабязнасьці якой малавядомыя. Апошнія рокі свайго жыцьця Францыск вымушаны быў працаваць каралеўскім садоўнікам. У Празе, удалечыні ад роднага Полацка, Скарына памёр.

Але нашчадкам засталася справа вядомага беларуса: кнігадрукаваньне распаўсюдзілася на ўсходнеславянскія землі, у тым ліку й у Беларусі. Пасьлядоўнікі беларускага першадрукара, Пётр Мсьціславец ды Іван Фёдараў, заснавалі друкарню ў Маскве.

У нашыя дні варта наведаць музэй беларускага кнігадрукаваньня, які знаходзіцца ў Полацку ды зьяўляецца адзіным такога кшталту ў Беларусі. Ён быў адкрыты падчас сьвяткаваньня 500-рочча з дня нараджэньня Скарыны.

 Цікавы факт: у гонар Францыска Скарыны названая плянэта №3283, адкрытая савецкім астраномам Мікалаем Чарных.


Тадэвуш Касьцюшка, вядомы рэвалюцыянэр


Андрэй Тадэвуш Бонавентура Касьцюшка — знакаміты беларус, найвядомейшы сын Берасьцейскае зямлі, генэрал амэрыканскае рэспубліканскае арміі, кіраўнік паўстаньня 1794 року ў Польшчы, Беларусі ды Літве. Праз усё сваё жыцьцё ён пранёс веру ў шчасьлівую будучыню свайго народу.

Ён нарадзіўся ў 1746 роке ў фальварку Мерачоўшчына (Марачоўшчына), на тэрыторыі сучаснае Беларусі. Вучыўся Тадэвуш у піярскае школе, потым паступіў у Варшаўскі кадэцкі корпус — вышэйшую афіцэрскую вучэльню (спэцыяльнасьць ваенны інжынэр). Па рэкамэндацыі начальніка корпусу Тадэвуш быў адпраўлены ў Парыж, дзе працягваў ваеннае навучаньне. У Францыі ён азнаёміўся з ідэямі францускіх асьветнікаў.

Сваімі вайсковымі талентамі Тадэвуш Касьцюшка праславіўся яшчэ ў Рэчы Паспалітае, атрымаўшы званьне генэрал-лейтэнанта. Пасьпяховаю была яго вайсковая кар'ера і ў Амэрыцы, дзе ён браў удзел у вайне за незалежнасьць. У 1783 роке Тадэвуш атрымаў званьне генэрала ЗША.


Паўстаньне 1794 року


Падчас паўстаньня 1794 року народаў Польшчы, Беларусі ды Літвы, Касьцюшка быў абвешчаны Найвышэйшым Начальнікам усіх узброеных сіл Рэчы Паспалітае.

Заслугі вядомага беларуса былі высока ацэненыя яшчэ пры жыцьці. Ён атрымаў ганаровае францускае ды амэрыканскае грамадзянства. Узнагароджаны ў ЗША ордэнам Цынцынаці, а ў Рэчы Паспалітае — “Віртуці Мілітары”. Пазьнее Тадэвуш Касьцюшка быў абвешчаны Нацыянальным героем Беларусі, Польшчы ды Злучаных Штатаў Амерыкі.

У гонар Тадэвуша Касьцюшкі ўзьведзеныя помнікі ў многіх местах Польшчы, ЗША, Беларусі, яго імем названыя шматлікія плошчы, вуліцы ды паркі розных краін сьвету. Кракаўскі палітэхнічны ўнівэрсытэт носіць імя Тадэвуша Касьцюшкі.


Помнікі ды музэі знакамітаму беларусу


На Берасьцейшчыне з 2003 року можна наведаць музэй Тадэвуша Касьцюшкі, які знаходзіцца ў Сяхнавіцкае школе. А таксама мэмарыяльную капліцу на месцы найбуйнейшай у Беларусі Крупчыцкае бітвы (цяперашняя вёска Чыжэўшчына Жабінкаўскага раёна) і музэй-сядзібу Касьцюшкі ў Мерачоўшчыне (Марачоўшчыне).

Што рок, 4 лютага, тут сьвяткуецца дзень нараджэньня Тадэвуша Касьцюшкі. Наведвальнікам музэя прапануецца экскурсія па ўсіх пакоях мэмарыяльнае частцы сядзібы, таксама можна зарэгістраваць свой шлюб. А ў Траецкім касьцёле местаа Косава да гэтага часу можна ўбачыць купель, у якой быў ахрышчаны Тадэвуш Касьцюшка.

 Цікавы факт: самая высокая гара Аўстраліі носіць імя Тадэвуша Касьцюшкі, а таксама існуе востраў Касьцюшка на Алясцы, акруга Касьцюшка ў штаце Індыяна, места Касьцюшка ў цэнтральнае частцы Місісіпі (ЗША).


Казімір Семяновіч, ваенны інжынэр


Варта згадаць і пра Казіміра Семяновіча, вядомага ўраджэнца Беларусі, ваеннага інжынэра арміі Вялікага Княства Літоўскага, тэарэтыка артылерыі. Выбітным навуковым творам стала ягоная манумэнтальны праца “Вялікае мастацтва артылерыі”, выдадзеная ў 1650 роке ў Амстэрдаме на латыні. У гэтае кнізе ён апісаў мноства канструкцый гармат ды ракет, у тым ліку шматступеннае ракеты. Трактат быў пераведзены на францускую, нямецкую, ангельскую, галяндзкую ды іншыя мовы, што сьведчыла аб яго папулярнасьці. Больш за два стагодзьдзя кніга была галоўным падручнікам па артылерыі ў Эўропе.

 Цікавы факт: у 1995 роке Беларуская пошта выпусьціла марку, прысьвечаную Казіміру Сямёнавічу.


Іосіф Антонавіч Гашкевіч, лінгвіст і першы консул у Японіі


Іосіф Гашкевіч — першы маскалёўскі консул у Японіі, ураджэнец Беларусі. Ён стаў першым замежнікам, якому асцярожныя японцы дазволілі наведаць унутраную тэрыторыю краіны, што замежнікам катэгарычна забаранялася. “Белавалосы рускі консул” — так называлі вядомага беларуса японцы, быў дапушчаны ў палац самага сёгуна.

Нарадзіўся Язэп у 1814 роке ў сям'і сьвятара Менскага павету, яго дзяцінства прайшло на Рэчыцкае зямлі. Вучыўся ён у царкоўнапрыходзкай школе, Менскае духоўнае сэмінарыі, затым — Пецярбургскае духоўнае акадэміі. Падчас вучобы авалодаў грэцкаю, нямецкаю, францускаю, ангельскаю, лацінскаю ды габрэйскаю мовамі. У складзе Маскалёўскае духоўнае місіі на 10 рокаў яго адправілі ў Пэкін. Там ён вывучыў кітайскую ды японскую мовы, займаўся астранамічнымі дасьледаваньнямі, назіраў за прыродаю, фатаграфаваў, зьбіраў калекцыю насякомых. Навуковыя дасьледаваньні былі выкладзеныя ім у сэрыі артыкулаў, надрукаваных у Масковіі.

Неўзабаве, Іосіф Гашкевіч адплыў з дыпляматычнаю місіяю ў Японію, дзе ў 1855 роке ўдзельнічаў у падпісаньні Японска-маскалёўскае дамовы. Вярнуўшыся ў Масковію, Гошкевіч склаў першы “Японска-маскалёўскі слоўнік”, выдадзены ў 1857 роке. Слоўнік адзначылі мэдалём Пецярбургскае акадэміі навук. У той час такога слоўніка не было ні ў адной краіне Эўропы.

Праз некаторы час, знакаміты беларус стаў першым консулам Масковіі ў Японіі, ягоная дзейнасьць садзейнічала разьвіцьцю маскалёўска-японскага супрацоўніцтва.

Увесь час Іосіф Гашкевіч памятаў пра малую радзіму, пра свой беларускі край, настальгія прымусіла вярнуцца яго ў Беларусь.

Удзячныя нашчадкі ўвекавечылі памяць І. Гашкевіча: у Астраўцы яму адкрыты помнік. У музэі японскага мястэчка Хедо ёсць шмат матэрыялаў пра яго. У месьце Хакодате, дзе было маскалёўскае консульства, усталяваны бронзавы бюст Іосіфа Гашкевіча.

 Цікавы факт: імем Язэпа Гашкевіча названы заліў у Паўночнай Карэі, а таксама невядомыя раней віды насякомых і два віды матылькоў.


Адам Міцкевіч, знакаміты публіцыст


Адам Міцкевіч — найвядомейшы беларуска-польскі паэт, які нарадзіўся ў 1798 роке ў фальварку Завосьсе, Наваградскага павету. У нашыя дні ў гэтае вёсачцы можна наведаць музэй–сядзібу знакамітага публіцыста, даведацца падрабязнасьці яго жыцьця, паглядзець побыт беларускага народу таго часу.

Сваю сярэднюю адукацыю Адам атрымаў у дамініканскае школе пры храме Міхала Арханёла ў Навагрудку, пазьней паступіў у віленскі ўнівэрсытэт, дзе ўдзельнічаў у стварэньні патрыятычных гурткоў. Сёньня ў Наваградку знаходзіцца яго дом-музэй, дзе можна пабачыць 9 прыжыцьцёвых выданьняў вялікага паэта. У месьце ёсьць курган Бесьсмяротнасьці Адама Міцкевіча, які быў насыпаны ў памяць аб знакамітым беларусе.

Самым вядомым творам Адама Міцкевіча зьяўляецца паэма “Пан Тадэвуш”, апублікаваная ў 1834 роке ў Парыжы. Гэты твор зьяўляецца энцыкляпэдыяй польска-беларускага побыту, шэдэўрам славеснага жывапісу, з гумарам ды сумам малюе Міцкевіч сьвет шляхецкае даўніны, любуючыся яго маляўнічасьцю. У 1999 роке паэма “Пан Тадэвуш” была экранізаваная польскім рэжысёрам Анджэем Фарбоўнікам.

Паэзія Адама Міцкевіча мела велізарнае значэньне дзеляля польскага нацыянальна-вызвольнага руху, абнаўленьня польска-беларускае літаратуры.

Цікавы факт: катар на Меркурыі носіць імя Адама Міцкевіча.


Іншыя вядомыя людзі Беларусі


Але гэты сьпіс не зьяўляецца поўным, варта згадаць такіх вядомых людзей Беларусі: дыплямат Леў Сапега, паэт Мікола Гусоўскі, палітычны дзеяч і рэвалюцыянэр Кастусь Каліноўскі, дасьледчык Адольф Янушкевіч, мастак Казімір Малевіч, Марк Шагал ды іншыя знакамітыя беларусы. Пісьменьнікі: Янка Купала, Якуб Колас, Алаізы Пашкевіч (Цётка), Эліза Ажэшка...


Copyright © 2019 Visit Belarus (пераклад: "Ю.К.")

 

 

***


Bielaruś slavicca vydatnymi liudźmi, jakija pakinuli ślied nie toĺki ŭ historyi svajoj dziaržavy, alie viadomyja dalioka za miežami svajoj Radzimy.

Paznajomciesia z samymi viadomymi bielarusami, jakija ŭnieśli ŭklad u Suśvietnuju historyju.


Francysk Skaryna, navukoviec i pieršadrukar


Francysk Skaryna ličycca adnym z najvialikšych dziejačaŭ Bielarusi. U jaho honar nazvany vyšejšyja ŭznaharody krainy: orden dy medaĺ. Skaryna — navukoviec, humanist, piśmieńnik, vybitny aśvietnik. Alie najboĺšuju viadomaść jon atrymaŭ jak pieršadrukar nie toĺki Bielarusi, alie i ŭsich uschodnieslavianskich ziemliach.

Francysk naradziŭsia ŭ 1486 rokie ŭ siamji kupca ŭ staražytnym mieście bielaruskaj ziamli — Polacku. Tut jon atrymaŭ pieršapačatkovuju adukacyju, vučyŭ lacinskuju movu, tamu što hetaja mova ličyŭsia mižnarodnaju movaju navuki, na joj čytali liekcyi va ŭniversytetach usich krain. Viedańnie lacinskaje movy adkryvala šliach dlia adukacyi.

Paźnieje Francysk pastupiŭ u Krakaŭski ŭniversytet. Paślia zakančeńnia jakoha, jamu byla prysvojenaja vučonaja stupień bakaliaŭra filiazofii. Zatym jon vučyŭsia ŭ Italii, skončyŭ ŭniversytet u Padui dy atrymaŭ dypliom doktara medycyny.


Astranamičnyja daśliedavańni


Skaryna bačyŭ, što Eŭropa boĺš adukavanaja, čymści ŭschodnija ziemli. Pierš za ŭsio, viadomy bielarus staraŭsia padzialicca svaimi viedami z suajčyńnikami. U Italii dy Niamieččynie bylo šmat knih, tamu što drukavali ich u drukarniach, a nie pierapisvali ad ruki.

I Skaryna vyrašyŭ drukavać knihi na bielaruskaje movie, kab adukoŭvać svoj narod. Niezdarma, u jahonych pracach sustrakajucca padrychtavanyja im dakladnyja astranamičnyja dy kaliandarnyja źviestki: napryklad, jak ruchajucca na niebie suzorja, kali čakajucca soniečnyja dy miesiacavyja zaćmieńnia, jakaja praciahlaść dnia dy nočy ŭ kožnym miesiacy.

 Cikavy fakt: partret Francysa Skaryny znachodzicca ŭ znakamitym “Zalie saraka” Paduanskaha ŭniversyteta.


Nadrukavanyja bielarusam knihi


U tyja časy haloŭnaju knihaju chryścijanskaha śvietu ličylasia Biblija. Francysk Skaryna pajechaŭ u Prahu dy 6 žniŭnia 1517 roku vyjšla ŭ śviet pieršaja, nadrukavanaja im Biblija na rodnaje movie! U knihadrukavańni prajaviŭsia jahony talient vydatnaha paeta dy mastaka.

U Biblii Skaryny raźmieščanaja 51 iliustracyja, a taksama mnostva vińjetak — “zastavak” dy vialikich litar–inicyjalaŭ. Asobnyja litary alfavitu, z jakich pačynaŭsia tekst, jon upryhožvaŭ peŭnymi maliunkami, kalia “K” — kaźliania, kalia “Z” — źvier, kalia “L” — lion, a kalia litary “Ja” — znakamity bielarus namaliavaŭ svoj partret.

Za karotki peryjad Francysk Skaryna vydaŭ boĺš za 20 knih. Doŭhi čas pieršadrukar žyŭ dalioka ad doma, alie ŭ dumkach i dušoj jon zaŭsiody byŭ z Radzimaju. Svaje knihi Francysk Skaryna adrasavaŭ prostym liudziam.


Liuboŭ da radzimy


Pasluchajcie, jak sučasna hučać jahonyja ščyryja slovy — pryznańni ŭ kachańni rodnamu kraju: “Jak ad naradžeńnia źviary, što chodziać u pustyni, viedajuć jamy svaje; ptuški, što liotajuć u pavietry, viedajuć hniozdy svaje; ryby, što plavajuć pa mory i ŭ rekach, čujuć viry svaje; pčoly i tym padobnyja baroniać vuĺli svaje, — tak i liudzi, dzie naradzilisia i ŭskormlieny, da taho miesca vialikuju lasku majuć”.

Paźnieje Francysk Skaryna viarnuŭsia ŭ Viĺniu dy zasnavaŭ pieršuju ŭ Vialikim Kniastvie drukarniu. Jon pražyŭ skladanaje žyćcio, padrabiaznaści jakoj malaviadomyja. Apošnija roki svajho žyćcia Francysk vymušany byŭ pracavać karalieŭskim sadoŭnikam. U Prazie, udaliečyni ad rodnaha Polacka, Skaryna pamior.

Alie naščadkam zastalasia sprava viadomaha bielarusa: knihadrukavańnie raspaŭsiudzilasia na ŭschodnieslavianskija ziemli, u tym liku j u Bielarusi. Paśliadoŭniki bielaruskaha pieršadrukara, Piotr Mścislaviec dy Ivan Fiodaraŭ, zasnavali drukarniu ŭ Maskvie.

U našyja dni varta naviedać muzej bielaruskaha knihadrukavańnia, jaki znachodzicca ŭ Polacku dy źjaŭliajecca adzinym takoha kštaltu ŭ Bielarusi. Jon byŭ adkryty padčas śviatkavańnia 500-ročča z dnia naradžeńnia Skaryny.

 Cikavy fakt: u honar Francyska Skaryny nazvanaja plianeta №3283, adkrytaja savieckim astranomam Mikalajem Čarnych.


Tadevuš Kaściuška, viadomy revaliucyjaner


Andrej Tadevuš Bonavientura Kaściuška — znakamity bielarus, najviadomiejšy syn Bieraściejskaje ziamli, hieneral amerykanskaje respublikanskaje armii, kiraŭnik paŭstańnia 1794 roku ŭ Poĺščy, Bielarusi dy Litvie. Praz usio svajo žyćcio jon pranios vieru ŭ ščaślivuju budučyniu svajho narodu.

Jon naradziŭsia ŭ 1746 rokie ŭ faĺvarku Mieračoŭščyna (Maračoŭščyna), na terytoryi sučasnaje Bielarusi. Vučyŭsia Tadevuš u pijarskaje školie, potym pastupiŭ u Varšaŭski kadecki korpus — vyšejšuju aficerskuju vučeĺniu (specyjaĺnaść vajenny inžyner). Pa rekamendacyi načaĺnika korpusu Tadevuš byŭ adpraŭlieny ŭ Paryž, dzie praciahvaŭ vajennaje navučańnie. U Francyi jon aznajomiŭsia z idejami francuskich aśvietnikaŭ.

Svaimi vajskovymi talientami Tadevuš Kaściuška praslaviŭsia jašče ŭ Rečy Paspalitaje, atrymaŭšy zvańnie hieneral-liejtenanta. Paśpiachovaju byla jaho vajskovaja karjera i ŭ Amerycy, dzie jon braŭ udziel u vajnie za niezaliežnaść. U 1783 rokie Tadevuš atrymaŭ zvańnie hienerala ZŠA.


Paŭstańnie 1794 roku


Padčas paŭstańnia 1794 roku narodaŭ Poĺščy, Bielarusi dy Litvy, Kaściuška byŭ abvieščany Najvyšejšym Načaĺnikam usich uzbrojenych sil Rečy Paspalitaje.

Zasluhi viadomaha bielarusa byli vysoka acenienyja jašče pry žyćci. Jon atrymaŭ hanarovaje francuskaje dy amerykanskaje hramadzianstva. Uznaharodžany ŭ ZŠA ordenam Cyncynaci, a ŭ Rečy Paspalitaje — “Virtuci Military”. Paźnieje Tadevuš Kaściuška byŭ abvieščany Nacyjanaĺnym hierojem Bielarusi, Poĺščy dy Zlučanych Štataŭ Amieryki.

U honar Tadevuša Kaściuški ŭźviedzienyja pomniki ŭ mnohich miestach Poĺščy, ZŠA, Bielarusi, jaho imiem nazvanyja šmatlikija ploščy, vulicy dy parki roznych krain śvietu. Krakaŭski palitechničny ŭniversytet nosić imia Tadevuša Kaściuški.


Pomniki dy muzei znakamitamu bielarusu


Na Bieraściejščynie z 2003 roku možna naviedać muzej Tadevuša Kaściuški, jaki znachodzicca ŭ Siachnavickaje školie. A taksama memaryjaĺnuju kaplicu na miescy najbujniejšaj u Bielarusi Krupčyckaje bitvy (ciapierašniaja vioska Čyžeŭščyna Žabinkaŭskaha rajona) i muzej-siadzibu Kaściuški ŭ Mieračoŭščynie (Maračoŭščynie).

Što rok, 4 liutaha, tut śviatkujecca dzień naradžeńnia Tadevuša Kaściuški. Naviedvaĺnikam muzeja prapanujecca ekskursija pa ŭsich pakojach memaryjaĺnaje častcy siadziby, taksama možna zarehistravać svoj šliub. A ŭ Trajeckim kaściolie miestaa Kosava da hetaha času možna ŭbačyć kupieĺ, u jakoj byŭ achryščany Tadevuš Kaściuška.

 Cikavy fakt: samaja vysokaja hara Aŭstralii nosić imia Tadevuša Kaściuški, a taksama isnuje vostraŭ Kaściuška na Aliascy, akruha Kaściuška ŭ štacie Indyjana, miesta Kaściuška ŭ centraĺnaje častcy Misisipi (ZŠA).


Kazimir Siemianovič, vajenny inžyner


Varta zhadać i pra Kazimira Siemianoviča, viadomaha ŭradženca Bielarusi, vajennaha inžynera armii Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, tearetyka artylieryi. Vybitnym navukovym tvoram stala jahonaja manumentaĺny praca “Vialikaje mastactva artylieryi”, vydadzienaja ŭ 1650 rokie ŭ Amsterdamie na latyni. U hetaje knizie jon apisaŭ mnostva kanstrukcyj harmat dy rakiet, u tym liku šmatstupiennaje rakiety. Traktat byŭ pieraviedzieny na francuskuju, niamieckuju, anhieĺskuju, haliandzkuju dy inšyja movy, što śviedčyla ab jaho papuliarnaści. Boĺš za dva stahodździa kniha byla haloŭnym padručnikam pa artylieryi ŭ Eŭropie.

 Cikavy fakt: u 1995 rokie Bielaruskaja pošta vypuścila marku, pryśviečanuju Kazimiru Siamionaviču.


Iosif Antonavič Haškievič, linhvist i pieršy konsul u Japonii


Iosif Haškievič — pieršy maskalioŭski konsul u Japonii, uradženiec Bielarusi. Jon staŭ pieršym zamiežnikam, jakomu asciarožnyja japoncy dazvolili naviedać unutranuju terytoryju krainy, što zamiežnikam kateharyčna zabaranialasia. “Bielavalosy ruski konsul” — tak nazyvali viadomaha bielarusa japoncy, byŭ dapuščany ŭ palac samaha siohuna.

Naradziŭsia Jazep u 1814 rokie ŭ siamji śviatara Mienskaha pavietu, jaho dziacinstva prajšlo na Rečyckaje ziamli. Vučyŭsia jon u carkoŭnaprychodzkaj školie, Mienskaje duchoŭnaje seminaryi, zatym — Pieciarburhskaje duchoŭnaje akademii. Padčas vučoby avalodaŭ hreckaju, niamieckaju, francuskaju, anhieĺskaju, lacinskaju dy habrejskaju movami. U skladzie Maskalioŭskaje duchoŭnaje misii na 10 rokaŭ jaho adpravili ŭ Pekin. Tam jon vyvučyŭ kitajskuju dy japonskuju movy, zajmaŭsia astranamičnymi daśliedavańniami, naziraŭ za pryrodaju, fatahrafavaŭ, źbiraŭ kaliekcyju nasiakomych. Navukovyja daśliedavańni byli vykladzienyja im u seryi artykulaŭ, nadrukavanych u Maskovii.

Nieŭzabavie, Iosif Haškievič adplyŭ z dypliamatyčnaju misijaju ŭ Japoniju, dzie ŭ 1855 rokie ŭdzieĺničaŭ u padpisańni Japonska-maskalioŭskaje damovy. Viarnuŭšysia ŭ Maskoviju, Hoškievič sklaŭ pieršy “Japonska-maskalioŭski sloŭnik”, vydadzieny ŭ 1857 rokie. Sloŭnik adznačyli medaliom Pieciarburhskaje akademii navuk. U toj čas takoha sloŭnika nie bylo ni ŭ adnoj krainie Eŭropy.

Praz niekatory čas, znakamity bielarus staŭ pieršym konsulam Maskovii ŭ Japonii, jahonaja dziejnaść sadziejničala raźvićciu maskalioŭska-japonskaha supracoŭnictva.

Uvieś čas Iosif Haškievič pamiataŭ pra maluju radzimu, pra svoj bielaruski kraj, nastaĺhija prymusila viarnucca jaho ŭ Bielaruś.

Udziačnyja naščadki ŭviekaviečyli pamiać I. Haškieviča: u Astraŭcy jamu adkryty pomnik. U muzei japonskaha miastečka Chiedo josć šmat materyjalaŭ pra jaho. U mieście Chakodatie, dzie bylo maskalioŭskaje konsuĺstva, ustaliavany bronzavy biust Iosifa Haškieviča.

 Cikavy fakt: imiem Jazepa Haškieviča nazvany zaliŭ u Paŭnočnaj Karei, a taksama nieviadomyja raniej vidy nasiakomych i dva vidy matyĺkoŭ.


Adam Mickievič, znakamity publicyst


Adam Mickievič — najviadomiejšy bielaruska-poĺski paet, jaki naradziŭsia ŭ 1798 rokie ŭ faĺvarku Zavośsie, Navahradskaha pavietu. U našyja dni ŭ hetaje viosačcy možna naviedać muzej–siadzibu znakamitaha publicysta, daviedacca padrabiaznaści jaho žyćcia, pahliadzieć pobyt bielaruskaha narodu taho času.

Svaju siaredniuju adukacyju Adam atrymaŭ u daminikanskaje školie pry chramie Michala Archaniola ŭ Navahrudku, paźniej pastupiŭ u vilienski ŭniversytet, dzie ŭdzieĺničaŭ u stvareńni patryjatyčnych hurtkoŭ. Siońnia ŭ Navahradku znachodzicca jaho dom-muzej, dzie možna pabačyć 9 pryžyćciovych vydańniaŭ vialikaha paeta. U mieście jość kurhan Bieśsmiarotnaści Adama Mickieviča, jaki byŭ nasypany ŭ pamiać ab znakamitym bielarusie.

Samym viadomym tvoram Adama Mickieviča źjaŭliajecca paema “Pan Tadevuš”, apublikavanaja ŭ 1834 rokie ŭ Paryžy. Hety tvor źjaŭliajecca encykliapedyjaj poĺska-bielaruskaha pobytu, šedeŭram slaviesnaha žyvapisu, z humaram dy sumam maliuje Mickievič śviet šliachieckaje daŭniny, liubujučysia jaho maliaŭničaściu. U 1999 rokie paema “Pan Tadevuš” byla ekranizavanaja poĺskim režysioram Andžejem Farboŭnikam.

Paezija Adama Mickieviča miela vielizarnaje značeńnie dzielialia poĺskaha nacyjanaĺna-vyzvoĺnaha ruchu, abnaŭlieńnia poĺska-bielaruskaje litaratury.

 Cikavy fakt: katar na Mierkuryi nosić imia Adama Mickieviča.


Inšyja viadomyja liudzi Bielarusi


Alie hety śpis nie źjaŭliajecca poŭnym, varta zhadać takich viadomych liudziej Bielarusi: dypliamat Lieŭ Sapieha, paet Mikola Husoŭski, palityčny dziejač i revaliucyjaner Kastuś Kalinoŭski, daśliedčyk Adoĺf Januškievič, mastak Kazimir Malievič, Mark Šahal dy inšyja znakamityja bielarusy. Piśmieńniki: Janka Kupala, Jakub Kolas, Alaizy Paškievič (Ciotka), Eliza Ažeška...


Copyright © 2019 Visit Belarus (pieraklad: "Ju.K.")



Создан 01 сен 2019



  Комментарии       
Имя или Email


При указании email на него будут отправляться ответы
Как имя будет использована первая часть email до @
Сам email нигде не отображается!
Зарегистрируйтесь, чтобы писать под своим ником

Flag Counter